Tiberius Claudius Nero

Ur. 16 listopada 42 r. p.n.e., zm. 16 marca 37 r. n.e.

Panował jako Tiberius Caesar Augustus od 14 r. n.e.
do śmierci. Po śmierci nie został zaliczony w poczet bogów.

Miał 55 lat, gdy obejmował rządy. Był mężczyzną wysokim i krzepkim, o twarzy twardej i prawdziwie rzymskiej; niekiedy szpeciły ją krosty. Gęste włosy spadały mu z tyłu aż na kark. Odznaczał się dużą siłą fizyczną i prawie nigdy nie chorował; może dlatego, że gardził lekarzami. Wyniosły i nieprzystępny, niechętnie wdawał się w rozmowy nawet z najbliższymi, wszakże jego oracje w senacie wypadały znakomicie, otrzymał bowiem dobre wykształcenie i żywo interesował się literaturą.

Z natury nieufny i skryty jeszcze się utwierdził w tej postawie na skutek przykrych doświadczeń, jakich nie szczędziło mu życie w rodzinie cesarskiej. Pod kierunkiem Augusta oraz jego doradców zdobył duże doświadczenie wojskowe i polityczne, a obowiązki swe traktował zawsze bardzo poważnie.

Tak przedstawiał się człowiek, który z chwilą śmierci Augusta, swego przybranego ojca, stał się jego następcą. Dowództwo nad armią i władzę trybuna ludowego przyznano mu już wcześniej, a August w testamencie wyznaczył go również na głównego spadkobiercę swego majątku prywatnego.

Formalnie wszakże sprawy przedstawiały się inaczej. Państwo rzymskie niby nadal było republiką. Nie istniały i nie mogły istnieć żadne zasady prawne, a tym bardziej tradycje ustanawiające, kto i w jaki sposób ma przejmować władztwo. I czy w ogóle ma przejmować? Dlaczegóż by nie przywrócić do dawnej formy ustrojowej, kiedy to rzeczywiście rządził senat, wybierani urzędnicy, zgromadzenia obywateli?

August zmarł 19 sierpnia, Tyberiusz zaś zwlekał z formalnym objęciem rządów do 17 września. Odpowiadał wykrętnie na prośby senatorów i przyjaciół, powtarzając: "Czy zdajecie sobie sprawę, jaką to bestią jest władza?" A gdy wreszcie ustąpił błagającym, oświadczył: "Nakłada mi się jarzmo złe i ciężkie, wierzę jednak, że będę mógł je złożyć, gdy uznacie za wskazane dać odpoczynek starości".

Niechętni mu historycy starożytni twierdzą, że udawał niby aktor. Ale wyrokują tak znając już ponurą tragedię, jaką był schyłek jego panowania. Może jednak wtedy mówił uczciwie i szczerze? Był przecież człowiekiem naprawdę inteligentnym i bystrym obserwatorem, rozumiał więc dobrze, jaką trucizną jest poczucie władzy nieograniczonej, jak łatwo ulec jej jadom!

Sprawiedliwość karze przyznać, że początek rządów był spokojny, a nawet przykładny.

To prawda, że tuż po śmierci Augusta został zabity Agrypa Postumus, jego jedyny jeszcze wnuk, od lat więziony na małej wysepce. Z czyjego rozkazu usunięto młodzieńca? Nie wiedziano wówczas, rozumiano jednak względy racji stanu. W kilka miesięcy później zmarła, rzekomo z głodu, przetrzymywana w miasteczku Region matka Agrypy, Julia. Podobno Tyberiusz odebrał jej wszelkie środki do życia - jej, jedynej córce Augusta, przed kilkunastu laty swej żonie! Nienawidził tej kobiety, może nie bez powodu.

Były to wszakże sprawy rodzinne.


Ważniejsze skutki dla całego państwa mógł mieć bunt legionów nad Renem i w Panonii. Żołnierze domagali się żołdu, naprawdę jednak chcieli, aby ich wódz Germanik - przybrany syn Tyberiusza - sięgnął po władzę najwyższą. Na szczęście roztropność samego Germanika oraz zręczność Druzusa, rodzonego syna Tyberiusza, doprowadziły stosunkowo szybko do stłumienia buntu. Odtąd Germanik przez trzy kolejne lata wiódł legion za Ren, aby rzucić postrach na Germanów. Ale już w 17 roku z rozkazu Tyberiusza opuścił granicę północną, odbył triumf w Rzymie i wyruszył na wschód. Tam umocnił rzymskie wpływy w Armenii oraz przyłączył do imperium dwie krainy Azji Mniejszej - Kapadocję i Kommagenę nad Eufratem.

Były to właściwie jedyne nabytki terytorialne za panowania Tyberiusza, ten bowiem trzymał się ściśle rady Augusta: już nie powiększać imperium! Zadowolił się więc umocnieniem granicy Renu i Eufratu, stłumił powstanie w Galii i w Afryce, rozszerzył wpływy rzymskie w Tracji, czyli obecnej Bułgarii. Sam zresztą z początku w ogóle nie opuszczał Rzymu, nigdy zaś jako cesarz nie wyjechał poza Italię.

Kontynuował też wiernie politykę wewnętrzną Augusta. Chyba nawet bardziej niż tamten przestrzegał zasad, czy też raczej pozorów skromności. Nie używał więc tytułu "imperator", nie przyjął tytułu "ojciec ojczyzny", nie zgodził się, by miesiąc September, wrzesień, przemianowano na Tiberius. Nie znosił pochlebców, pobłażliwie natomiast traktował godzące weń żarty, stale powtarzając, że w wolnym państwie wolne też powinny być języki i myśli.

Wobec senatu zachowywał się wręcz kurtuazyjnie, głosząc, że dobry władca to sługa wszystkich obywateli. Toteż wypowiadano w senacie poglądy odmienne od cesarskich, a nawet głosowano wbrew stanowisku imperatora. Podobnie rozsądnie postępował Tyberiusz w stosunku do zwykłych obywateli i mieszkańców prowincji. Nie pozwolił na zwiększenie podatków w prowincjach, utrzymywał bowiem, że dobry pasterz wprawdzie strzyże owce, ale nigdy nie zdziera z nich skóry.

Wprowadził wiele posunięć oszczędnościowych, zmniejszył np. wydatki na igrzyska i widowiska, co oczywiście ogromnie zaszkodziło jego popularności wśród ludu stolicy. Piętnował wszelki luksus, zalecał ustanowienie cen maksymalnych za żywność, był zwolennikiem prostoty w życiu prywatnym. Sam dał dobry przykład: zaprzestał przyjmowania oraz składania zwyczajowych podarunków noworocznych w pierwszym dniu stycznia.

Zgodnie ze starorzymskimi zasadami ograniczył obce kultury religijne, zwłaszcza egipskie i żydowskie; 4000 młodych Żydów zesłał na Sardynię. Łaskawy był dla astrologów, choć w pewnym momencie także ich usiłował usunąć z Rzymu. Twardo przestrzegał porządku i bezpieczeństwa publicznego w stolicy, w Italii i w prowincjach. Widomym tego pomnikiem są do dziś Castra Praetoria - ogromne koszary pretorianów w Rzymie, wielki czworobok murów, wewnątrz którego stacjonowały rozproszone dotąd po mieście oddziały gwardii cesarskiej, istniejące już za Augusta. Zbudowano je głównie z inicjatywy Sejana, piastującego od początku rządów Tyberiusza godność prefekta pretorianów. Ale poza tym cesarz nie rozwijał większej działalności budowlanej, głównie z przyczyn oszczędnościowych, choć sporo restaurował.

W 19 roku zmarł w syryjskiej Antiochii Germanik, bardzo popularny wśród ludu, ostatnio jednak w niełasce u cesarza, odkąd samowolnie odwiedził Egipt. A ponieważ namiestnik Syrii Pizon okazywał Germanikowi zdecydowaną niechęć, powstał podejrzenia, że młody wódz został przezeń otruty. Osierocił on żonę - Agrypinę Starszą, córkę Agrypy i Julii, oraz dziewięcioro dzieci, wśród nich Gajusza, który miał później panować jako Kaligula, i Agrypinę Młodszą, przyszłą matkę cesarza Nerona.

Rodzony syn Tyberiusza, Druzus - dobry dowódca i lubiany w Rzymie, choć podejrzewano go o skłonności do okrucieństwa i rozwiązłość - zmarł nagle w 23 roku. Twierdzono później, że otruła go żona. Liwilla, siostra Germanika, z namowy swego kochanka - Sejana.

Te dwie śmierci oraz wywołana przez nie fala ponurych podejrzeń boleśnie dotknęły Tyberiusza, choć nie dawał tego poznać po sobie. Pizon, formalnie oskarżony w senacie, popełnił samobójstwo. Sejan natomiast nadal cieszył się pełnym zaufaniem władcy.

Coraz gorzej układały się stosunki Tyberiusza z matką, Liwią. Dawał jej odczuć swą niechęć od pierwszych dni panowania, odmawiając tytułu "matki ojczyzny" i odsuwając od udziału w uroczystościach publicznych. Ona z kolei udostępniła wielu osobom listy Augusta, zawierające skargi na przykry charakter Tyberiusza. Prawdopodobnie właśnie to sprawił, że cesarz zrażony do świata opuścił w roku 26 Rzym na stałe i osiadł na wyspie Kaprea - obecnie Capri - w zatoce Neapolitańskiej. Przebywał tam prawie bez przerwy aż do śmierci, czyli ponad 10 lat. Zewsząd ściągał dzieła sztuki, zwłaszcza o tematyce erotycznej oraz sprowadzał dziewczęta i chłopców, podobno specjalni agenci wyszukiwali i porywali urodziwe dzieci w całej Italii. Albowiem w tym rajskim zakątku działy się, jeśli wierzyć starożytnym, orgie najwymyślniejsze, wszystko, co tylko mogło się zrodzić w zwyrodniałej wyobraźni lubieżnego starca. Cesarz żył na skalistej wyspie w błogim przekonaniu, że jest całkowicie odcięty od normalnego świata, nikt więc nie dowie się o niczym. Oczywiście mylił się, jak wielu przed nim i po nim. Nie ma bowiem takiego odosobnienia i tak szczelnego muru lojalnych straży, by nie stało się rychło tajemnicą publiczną, jakie są prywatne zabawy bardzo ważnych osobistości.

Może jednak opowieści o Tyberiuszowym rozpasaniu ubarwili jego wrogowie? Bezspornym faktem było natomiast to, że cesarz mało interesował się sprawami państwa, pozostawiając pełną swobodę Sejanowi. Władza prefekta była w praktyce nieograniczona, jego ambicje wciąż rosły; zastraszony senat płaszczył się pochlebczo, a bezbronna opozycja skupiła się wokół Agrypiny Starszej, wdowy po Germaniku. Sejan usuwał niewygodnych lub opornych senatorów odbierając im majątki i życie za pomocą sfingowanych oskarżeń i procesów pokazowych. W 29 roku doprowadził do uwięzienia Agrypiny i jej syna Nerona. Zesłano tych dwoje na dwie różne wyspy; najpierw zmarł w 30 roku Neron, Agrypina zaś, traktowana z niesłychanym okrucieństwem, sieczono rózgami, zagłodziła się w trzy lata później. W tymże 33 roku zmarł w więzieniu na Palatynie jej drugi syn, Druzus, również zagłodzony.

Lecz sam Sejan już nie dożył śmierci tych dwóch swoich ofiar, został bowiem zgładzony w 31 roku z rozkazu Tyberiusza. Wreszcie bowiem dotarły do uszu samotnika wieści o poczynaniach Sejana, a wielką w tym rolę odegrała powszechnie szanowana Antonia, wdowa po zmarłym przed czterdziestu laty Druzusie, bracie Tyberiusza. Cesarz pojął, do czego naprawdę dążył jego prefekt. I choć nawet w tym krytycznym momencie nie opuścił wyspy, znakomicie przygotował obalenie wszechwładnego dostojnika. A nie było to rzeczą prostą, skoro Sejan miał pod swymi rozkazami pretorianów i mógł opanować stolicę oraz obwołać się cesarzem. Tyberiusz w tej sytuacji musiał zatem działać podstępnie i przez zaskoczenie, a wszystko odbyło się niby w świetnie wyreżyserowanym dramacie.

18 października 31 roku wszechwładny prefekt udał się w radosnym nastroju na posiedzenie senatu, przekonany, że przybyły w nocy specjalny wysłannik Tyberiusza, Makron, przedstawi dostojnemu zgromadzeniu pismo, na mocy którego on, Sejan, zostanie obdarzony władzą trybuna ludowego, czyli podniesiony do rangi współwładcy. Tak twierdził Makron, dlaczego zatem Sejan miałby mu nie wierzyć, skoro cesarz dopiero co wyraził zgodę na jego zaręczyny ze swoją wnuczką Julią? Toteż prefekt stanął w świątyni Appolona na Palatynie, gdzie odbywało się posiedzenie, z miną triumfatora, otoczony kręgiem pochlebców. Makron przystąpił do odczytywania pisma. Zawierało ono najpierw pewne obojętne ogólniki, potem jednak zaczęły jednak

pobrzmiewać słowa wieloznaczne, nie wiadomo przeciw komu skierowane. Wreszcie padły oskarżenia jasne i mocne, godzące bez osłonek w prefekta. W miarę jak objawiały się intencje władzy, zmieniała się też postawa słuchaczy - od służalczej pokory poprzez czujne zdziwienie aż ku osłupieniu i wreszcie nagłemu wybuchowi wściekłej nienawiści do człowieka, którego stopy chciano przed chwilą całować. Pierwsi w ataku byli niedawni najbliżsi przyjaciele Sejana. On sam stał osłupiały i ogłupiały, prawdziwie jakby piorun go raził. Został natychmiast uwięziony, tego samego dnia skazany i stracony. Pretorianie przyglądali się wszystkiemu biernie, nowy prefekt, Makron, obiecał im bowiem dodatkowy żołd. Przez trzy dni motłoch poniewierał zwłoki, a potem wrzucono je do Tybru. Skazano na śmierć również dzieci Sejana. Córkę już zaręczoną z Klaudiuszem, kat najpierw zgwałcił, nie godziło się bowiem zabijać dziewicy.

Wierzono zapewne, że po upadku Sejana, głównego sprawcy terroru, nadejdą dni lepsze. Ale zmieniły się tylko ofiary. Obecnie atakowano wszystkich podejrzanych o jakiekolwiek związki z byłym prefektem. Tyberiusz mścił się i srożył. Nie uwolnił nawet Agrypiny i Druzusa, choć przecież to Sejan spowodował ich uwięzienie. Należy jednak w imię prawdy stwierdzić, że przynajmniej równą odpowiedzialność za liczne procesy polityczne ponosili senatorzy, korzystając bowiem z okazji rozprawiali się ze swymi przeciwnikami, przeważnie również senatorami, za pomocą najpodlejszych intryg, donosów i oszczerstw.

Podstawę prawną procesów stanowiła zazwyczaj ustawa o zbrodni obrazy majestatu, zwana po łacinie crimen laesae maiestatis pochodziła jeszcze z czasów republiki, miała chronić interesy i powagę ludu rzymskiego. Obecnie nosicielem tego majestatu stał się cesarz, piastował bowiem władzę trybuna ludowego. Same pojęcia majestatu i jego obrazy, nigdy nie sprecyzowane, były tak szeroki, że niemal każdy przypadkowy gest, każde niebaczne słowo lub żart, mogły być punktem zaczepienia dla oskarżycieli, zwłaszcza jeśli chodziło o osoby znamienite. I tak też się działo. Podczas całego panowania Tyberiusza wytoczono przed senatem około stu takich procesów, a niemal wszystkie kończyły się konfiskatą majątku i wyrokiem śmierci lub samobójstwem pozwanych. Warto pamiętać o grozie tych spraw, gdy dziś dla żartu posługujemy się owym sformułowaniem: zbrodnia obrazy majestatu!

Procesów toczyło się wiele, atmosfera w stolicy, zwłaszcza w domach kilkuset rodzin senatorskich musiała być ciężka i ponura, obraz zaś ówczesnych stosunków nakreślony świetnym piórem Tacyta, czyni wrażenie wstrząsające.

Nie wolno jednak zapominać, że to tylko część prawdy. W rzeczywistości bowiem dramatyczne wydarzenia wciągały w swój wir tylko garstkę najzamożniejszych, miliony natomiast mieszkańców imperium żyły i gospodarowały spokojnie w warunkach łady i praworządności. Administracja działała sprawnie, ustawy Tyberiusza - przyznawali to nawet jego wrogowie - były zdrowe i rozsądne. Zarzucano wprawdzie cesarzowi, że zbyt długo utrzymuje na stanowiskach namiestników różnych krain, ale on postępował tak rozmyślnie, twierdząc: "Każdy urzędnik jest jak bąk; kiedy się opije krwi ofiar, mniej wysysa, każdy więc nowy jest groźniejszy, trzeba mieć litość nad poddanymi!" Nic więc dziwnego, że prefekt Judei, Poncjusz Piłat, pozostawał aż dziesięć lat na urzędzie (26 - 36 r.), a był to człowiek wyjątkowo bezwzględny, który wystawił cały las krzyży.

W początkach 37 roku cesarz niespodziewanie opuścił piękną wysepkę i ruszył do Rzymu, ale ujrzał to miasto tylko z daleka. Niespokojny, czy też przerażony jakimś wieszczym znakiem zawrócił. Już u wybrzeży Zatoki Neapolitańskiej zatrzymał się w Misenum, w dawnym pałacu Lukullusa. Zmarł tam 16 marca 37 roku. Miał 78 lat, a panował 23.

Okoliczności śmierci nie są w pełni jasne. Podobno uznano za zgon chwilowe osłabnięcie. Dworzanie już składali gratulacje następcy Tyberiusza, Kaliguli, gdy ktoś ze służby oznajmił: "Cesarz przebudził się, prosi o posiłek". Wszyscy zmartwieli z przerażenia. Podobno tylko prefekt Makron zachował przytomność umysłu. Wpadł do pokoju sypialnego i oznajmił, że cesarz ziębnie; sam, czy też wespół z Kaligulą, przydusił go wszystkim, co tylko było pod ręką.