|
Biografie ludzi niezwykłych, życiorysy
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Strona główna
/ Biografie
|
|
Caravaggio
Michelangelo Merisi da Caravaggio (ur. 29 września 1571, zm. 18 lipca 1610) – włoski malarz działający w latach 1593–1610 w Rzymie, Neapolu, na Malcie i Sycylii. Był reformatorem malarstwa europejskiego na przełomie XVI i XVII wieku. W swoich obrazach wyrzekł się piękna ludzkiego ciała, idealizowanego przez malarzy renesansowych. W celu ukazania realizmu wprowadził do swych dzieł ostry światłocień. Malowidła Caravaggia cechuje połączenie fizycznej formy i psychologicznej treści. Jego styl stał się wzorem dla malarzy epoki baroku. Caravaggio był zapomniany w wiekach XVIII i XIX, został na nowo odkryty dopiero w XX stuleciu. Obecnie jest uznawany za pierwszego wielkiego artystę barokowego.
Biografia
Wczesne lata (1571–1592)
Caravaggio urodził się w Mediolanie 29 września 1571 roku w rodzinie Ferma Merisi’ego – byłego zarządcy i architekta-dekoratora domu Francesca Sforzy, księcia Mediolanu, i Lucii Aratori, pochodzącej z bogatej mediolańskiej rodziny. W 1576 rodzina przeniosła się do miejscowości Caravaggio, uciekając przed szalejącą w Mediolanie zarazą. Fermo Merisi, ojciec malarza, zmarł w 1577 roku. Przypuszcza się, że artysta dorastał w Caravaggio, ale jego rodzina nadal utrzymywała kontakt ze Sforzami oraz z ich krewniakami Colonnami, którzy w przyszłości wywarli duży wpływ na życie artysty.
W latach 1584–1588 Caravaggio odbywał praktykę u malarza Simona Peterzana z Mediolanu, ucznia Tycjana. Po odbyciu praktyk artysta miał pozostać w Mediolanie. Przypuszcza się, że krótko po ukończeniu nauki młody malarz odbył podróż do Wenecji, gdzie zapoznał się z dziełami Giorgionego. Mógłby świadczyć o tym fakt, że w późniejszych latach zarzucano mu zbytnie wzorowanie się na weneckim malarzu. Caravaggio zapoznał się także z dziełami sztuki, znajdującymi się w Mediolanie, w tym z obrazem Ostatnia Wieczerza Leonarda da Vinci, oraz regionalną sztuką Lombardii, która ceniła "prostotę i zwracanie uwagi na detale". Sztuka Lombardii wywarła wpływ na malarstwo Carvaggia. Jego styl bardziej zbliżony był do naturalizmu niemieckiego, niż do stylizowanej formalności rzymskiego manieryzmu.
Rzym (1592–1600)
W połowie 1592 roku Caravaggio przybył do Rzymu.
Kilka miesięcy po przyjeździe do Rzymu, malarz najął się za rzemieślnika u odnoszącego sukcesy Giuseppego Cesariego, malarza papieża Klemensa VIII. W tym okresie Caravaggio malował w swoim warsztacie kwiaty i owoce. Znane są obrazy z tego okresu: Chłopiec obierający owoc, Chłopiec z koszem owoców, Chory Bachus. To trzecie dzieło, według znawców sztuki Caravaggia, jest autoportretem, wykonanym w czasie choroby malarza. Wszystkie trzy wymienione obrazy prezentują jeden z aspektów jego realizmu – fizyczną szczegółowość, z której Caravaggio zasłynie w późniejszych latach: kosz z owocami, trzymany przez chłopca, został zanalizowany przez profesora ogrodnictwa, który był w stanie zidentyfikować pojedyncze owoce aż do dużego liścia figowego z plamami grzybowymi, przypominającymi antkanozę (Glomerella cingulata). Po powrocie do zdrowia Caravaggio zrezygnował z pracy u Cesariego.
Malarz opuścił Cesariego w styczniu 1594 roku. Nie wiodło mu się dobrze. Udało mu się zawiązać kilka ważnych przyjaźni: z malarzem Prosperem Orsim, który przedstawił go wpływowym kolekcjonerom dzieł sztuki, architektem Onoriem Longhim, który wprowadził go w świat rzymskich bójek ulicznych, oraz z szesnastoletnim artystą sycylijskim – Mariem Mittinim, który pozował dla Caravaggia, a w przyszłości był pomocny w zdobywaniu zleceń na Sycylii. Obraz Wróżenie z ręki, pierwsza kompozycja Caravaggia z więcej niż jedną postacią, pokazuje Maria, oszukiwanego przez Cygankę. Temat ten był nowy w Rzymie, lecz okazał się być popularnym przez następne stulecia. Caravaggio sprzedał obraz za bezcen. Następne dzieło – Grający w karty – przedstawia chłopca, padającego ofiarą szulerów. Obraz jest skomplikowany psychologicznie, uważa się go za pierwsze arcydzieło Caravaggia. Tak jak i w przypadku obrazu Wróżenie z ręki motyw szulerów stał się popularny, zachowało się ponad pięćdziesiąt kopii dzieła innych artystów. Obraz zaowocował patronatem kardynała Francesca Marii Bourbona del Montego, jednego z czołowych rzymskich koneserów sztuki. Dla del Montego i jego bogatego i kochającego sztukę kręgu Caravaggio wykonał szereg intymnych dzieł: Muzycy, Grający na lutni, Bachus z podchmielonym bogiem, Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę, dzieło zarazem alegoryczne, jak i realistyczne. Do tych obrazów pozował między innymi Minniti. Atmosfera homoseksualnego erotyzmu tych obrazów stała się punktem sporów między naukowcami i biografami Caravaggia, odkąd po raz pierwszy temat ten został poruszony w drugiej połowie XX wieku.
Realizm w dziełach Caravaggia powrócił wraz z pierwszymi religijnymi obrazami, pełnymi głębokiej duchowości. Pierwszym z tych obrazów było dzieło Maria Magdalena pokutująca, ukazujące świętą w momencie, gdy porzuca życie jako kurtyzana i siedzi na podłodze, płacząc, pośród rozrzuconych dookoła klejnotów.
Nie wydawał się to być w ogóle obraz religijny... dziewczyna siedząca na niskim stołku i susząca włosy... Gdzie był żal... cierpienie... obietnica zbawienia?
Dzieło jest niedopowiedziane, w stylu lombardzkim, a nie rzymskim, emocjonalnym i dosadnym. Obraz poprzedził kolejne w tej samej manierze: Święta Katarzyna, Nawrócenie Marii Magdaleny, Judyta odcinająca głowę Holofernesowi, Poświęcenie Izaaka, Ekstaza św. Franciszka z Asyżu, Odpoczynek w czasie ucieczki do Egiptu. Dzieła te miały dosyć wąskie grono odbiorców, uczyniły jednak Caravaggia znanym wśród koneserów sztuki i artystów. Prawdziwą sławę malarz zdobył po wykonaniu zleceń dla Kościoła, które mogła obejrzeć szeroka publika.
Powołanie św. Mateusza (1599–1600). Olej na płótnie, 322×340 cm. Kaplica Contarellich, San Luigi dei Francesi, Rzym. Wpadająca z prawej strony wiązka światła wyraża nawrócenie św. Mateusza bez aniołów, rozstępujących się chmur czy innych artefaktów
"Najsłynniejszy malarz Rzymu" (1600–1606)
W 1599 roku, dzięki wpływom del Montego, Caravaggio uzyskał zlecenie na dekoracje kaplicy Contarellich w kościele San Luigi dei Francesi. Dwa dzieła, ukończone w 1600 roku, Męczeństwo św. Mateusza i Powołanie św. Mateusza wywołały sensację. Tenebryzm, pogłębione chiaroscuro, Caravaggia nadał obrazom dramatyzmu, podczas gdy przenikliwy realizm dodał intensywności emocjonalnej. Opinie współczesnych Caravaggiowi artystów były podzielone. Niektórzy potępiali go za szereg niedociągnięć, a w szczególności za malowanie bez rysunków. Dla większości artysta był jednak zbawcą sztuki:
Malarzy w ówczesnym Rzymie zafascynowało nowe podejście Caravaggia, szczególnie młodzi zbierali się wokół niego i wychwalali go jako wyjątkowego naśladowcę natury, a dzieła jego uważali za cuda, przebijali się w kopiowaniu go, rozbierali modeli i podnosili oświetlenie; zamiast studiować i słuchać instrukcji mistrzów, wychodzili na ulice i place Rzymu w poszukiwaniu nowych mistrzów i modeli kopiowania natury.
Po publicznej prezentacji obrazów Caravaggio uzyskał szereg prestiżowych zleceń na dzieła o tematyce religijnej, w tym na brutalne walki, groteskowe dekapitacje, tortury i śmierć. Zdecydowana większość dzieł przynosiła mu większą sławę, aczkolwiek kilka malowideł zostało odrzuconych przez zleceniodawców, przynajmniej w oryginalnej formie – musiały być przemalowane bądź znaleźć nowego nabywcę. Problem tkwił w tym, że o ile dramatyczna intensywność była doceniana, o tyle realizm przez niektórych był uznawany za wulgarny i tym samym nie do zaakceptowania. Dotyczyło to między innymi obrazu Święty Mateusz i anioł, który przedstawiał świętego jako łysego chłopa o brudnych nogach w towarzystwie skąpo odzianego wyuzdanego chłopca-anioła. Pierwsza wersja dzieła została odrzucona i musiała być przemalowana, w miejsce jej powstał obraz Inspiracja świętego Mateusza. Podobny los spotkał dzieło Nawrócenie świętego Pawła. Inna wersja tego samego motywu, Nawrócenie w drodze do Damaszku, została zaakceptowana. Na odrzuconym dziele koński zad przykuwał uwagę bardziej niż sam święty, co sprowokowało następującą wymianę zdań między artystą a zleceniodawcą z Santa Maria del Popolo:
– Czemu umieściłeś konia na środku a św. Pawła na ziemi?
– Bo tak!
– Czy koń jest Bogiem?
– Nie, ale stoi w bożym świetle!
W okresie rzymskim Caravaggio namalował także takie obrazy, jak: Złożenie do grobu, Madonna pielgrzymów, znany również pod nazwą Madonna di Loreto, Madonna i dzieciątko ze świętą Anną oraz Śmierć Marii. Historia ostatnich dwóch dzieł dobrze oddaje przyjęcie, jakie spotykało dzieła Caravaggia w jego czasach. Obraz Madonna i dzieciątko ze świętą Anną, namalowany do małego ołtarza w Bazylice św. Piotra pozostał tam tylko przez dwa dni, po czym został zdjęty. Sekretarz kardynała, sprawującego pieczę nad bazyliką, uzasadniał przyczynę nieakceptacji dzieła:
Obraz ten przedstawia tylko wulgarność, profanację, bezbożność i odrazę… Można rzec, że to dzieło artysty, który potrafi malować, ale takiego o ciemnej duszy, który długi czas żył z dala od Boga, jego adoracji i jakiejkolwiek dobrej myśli…
Dzieło Śmierć Marii, zlecone przez bogatego sędziego do jego prywatnej kaplicy w nowym karmelickim kościele Santa Maria della Scala, zostało odrzucone przez karmelitów w 1606 roku. Współczesny Caravaggia, jego biograf – Giulio Mancini – pisał o przyczynie niechęci duchownych do obrazu:
Tym samym można zrozumieć, jak źle niektórzy nowocześni artyści malują, jak na przykład ci, którzy chcąc sportretować Najświętszą Pannę, przedstawiają jakąś brudną prostytutkę z Ortaccio, tak jak uczynił to Michelangelo da Caravaggio na obrazie Śmierć Marii do Madonna Della Scala, który z tego właśnie powodu dobrzy ojcowie odrzucili, a może i dlatego ten biedny człowiek napotkał w życiu tyle problemów.
Giovanni Baglione, inny współczesny Caravaggia, twierdzi, że obraz odrzucono z powodu odsłoniętych nóg Marii:
Dla kościoła Madonna della Scala na Zatybrzu namalował śmierć Madonny, ale ponieważ przedstawił ją nie zachowując decorum, opuchniętą i z odsłoniętymi nogami, obraz został zdjęty i książę Mantui kupił go i umieścił w swojej najszacowniejszej galerii.
Ołtarz, zamówiony w zastępstwie, został wykonany przez jednego z naśladowców Caravaggia – Carlo Saraceni. Nie ukazywał leżącej zmarłej dziewicy, ale konającą siedzącą. I nawet to dzieło zostało odrzucone i zastąpione takim, które ukazywało Marię, wstępującą do nieba, otoczoną chórem aniołów.
Nieakceptacja niektórych dzieł Caravaggia nie oznaczała ujmy na sławie mistrza. Obraz Śmierć Marii, od razu po zdjęciu ze ścian kościoła, znalazł nabywcę w osobie księcia Mantui, który kupił go za namową Rubensa. Malowidło kilkakrotnie zmieniało właściciela. Następnym jego posiadaczem została Jerzy I, król Anglii. W 1671 roku znalazł się we francuskiej kolekcji królewskiej.
W 1602 roku Caravaggio ukończył obraz Amor zwycięski, jedyne dzieło o tematyce świeckiej z okresu rzymskiego. Obraz był zamówiony przez Vincenza Giustianianiego, członka kręgu del Montego. Modelem, według wspomnień z początku XVII wieku, był niejaki Cecco, którego obecnie identyfikuje się z Francescem Bonerim, znanym w latach 1610–1625 jako Cecco Caravaggia. Na obrazie Cecco został przedstawiony z łukiem i strzałą, depczący symbole wojny, pokojowych sztuk oraz nauki. Jest skąpo odziany i ciężko dopatrzyć się w śmiejącym się urwisie rzymskiego boga Amora, tak samo jak trudno uznać na wpół odzianych młodzieńców Caravaggia za anioły na innych płótnach. Najważniejszą cechą obrazu jest jego ambiwalentna rzeczywistość: to jednocześnie Amor i Cecco, tak jak Matka Boska Caravaggia była jednocześnie Najświętszą Panienką i rzymską prostytutką, która pozowała do obrazów.
Zaparcie się świętego Piotra (ok. 1610). Olej na płótnie, 94×125 cm. Metropolitan Museum of Art, New York. W chiaroscuro kobieta kieruje dwa palce na Piotra, podczas gdy żołnierz kieruje trzeci. Za pomocą tych symboli Caravaggio opowiada historię Piotra, który trzykrotnie wyparł się Chrystusa
Wygnanie i śmierć (1606–1610)
Caravaggio wiódł życie burzliwe i awanturnicze nawet jak na czasy, w których tego typu zachowanie było na porządku dziennym. Policyjne i sądowe akta na jego temat liczą wiele stron. 29 maja 1606 roku Caravaggio zabił, prawdopodobnie nieumyślnie, młodego Ranuccia Tomassoniego. Wcześniej jego wysoko postawieni patroni chronili go przed konsekwencjami jego eskapad, ale tym razem nie mogli zrobić nic. Caravaggio, wyjęty spod prawa, uciekł do Neapolu. Tam, poza rzymską jurysdykcją, chroniony przez rodzinę Colonnów, najsłynniejszy malarz Rzymu stał się najsławniejszym malarzem Neapolu. Powiązania z rodziną Colonnów zapewniły mu szereg zleceń kościelnych. W czasie jego pobytu w Neapolu powstały obrazy Matka Boska Różańcowa i Siedem aktów miłosierdzia.
Po paru miesiącach, spędzonych w Neapolu, Caravaggio wyjechał na Maltę, gdzie siedzibę główną mieli joannici. Liczył na to, że patronat Alofa de Wignacourt, Wielkiego Mistrza zakonu, pomoże mu zdobyć uniewinnienie w związku ze śmiercią Tomassiego. Na Malcie Caravaggio został nadwornym malarzem zakonu, a Da Wignacourt uczynił go rycerzem zakonu, co, według Belloriego, bardzo go uradowało. Główne dzieła z okresu maltańskiego to między innymi Ścięcie św. Jana Chrzciciela, jedyny obraz podpisany przez Caravaggia, oraz Portret Alofa de Wignacourta, a także portrety innych czołowych rycerzy.
Pod koniec sierpnia 1608 roku Caravaggio został aresztowany i osadzony w więzieniu. Przez długi czas spekulowano na temat okoliczności, otaczających nagłą zmianę losu malarza, aż udowodniono, że Caravaggio brał udział w pobiciu jednego z rycerzy zakonu. W grudniu Caravaggio został wydalony z zakonu "jako wstrętny i zgniły członek".
Przed ogłoszeniem ekstradycji Caravaggio uciekł na Sycylię w towarzystwie swojego dawnego kompana Maria Minnitiego, który był już żonaty i mieszkał w Syrakuzach. Ich wędrówka wiodła przez Syrakuzy do Mesyny i dalej do stolicy wyspy, Palermo. W każdym z tych miast Caravaggio, przy pomocy Minnitiego, zdobywał prestiżowe i dobrze płatne zlecenia. Do najważniejszych dzieł z tego okresu zaliczane są między innymi Pogrzeb świętej Lucyny, Wskrzeszenie Łazarza oraz Pokłon pasterzy. Styl Caravaggia nadal ewoluował. Obrazy ukazywały fryzy postaci na dużym, pustym tle.
Jego wspaniałe sycylijskie ołtarze izolują zacienione, żałośnie biedne postacie w rozległych połaciach czerni; sugerują desperacki strach i słabość człowieka, a zarazem przekazują, z nową, aczkolwiek dołującą czułością, piękno upokorzenia miałkich, którzy odziedziczą świat.
Biografowie malarza twierdzą, że w okresie wygnania malarz zdziwaczał: spał z bronią i w ubraniu, niszczył płótna przy najdrobniejszej krytyce, szydził z lokalnych malarzy.
Po zaledwie dziewięciu miesiącach na Sycylii Caravaggio powrócił do Neapolu. Według jednego z biografów, był on goniony przez wrogów na Sycylii i uznał, że do czasu uzyskania ułaskawienia od papieża Pawła V najbezpieczniej będzie schronić się pod dachem rodziny Colonnów. Ułaskawienie umożliwiłoby mu powrót do Rzymu. W Neapolu Caravaggio namalował obrazy Zaparcie się świętego Piotra, ostateczną wersję obrazu Jan Chrzciciela na pustyni i Męczeństwo świętej Urszuli. Męczennica uchwycona została w najbardziej dramatycznym momencie: wystrzelona przez króla Hunów strzała przeszywa jej pierś.
W Neapolu Caravaggio przeżył zamach na swoje życie z rąk nieustalonego sprawcy. Pierwsze doniesienia do Rzymu podają, że malarz został zabity, późniejsze jednak informują, że żyje, ale ma mocno zdeformowaną twarz. Po zamachu Caravaggio namalował Salome z głową Jana Chrzciciela. W rysach głowy świętego na tacy można się dopatrzyć autoportretu malarza. Obraz został wysłany do Wignacourta z prośbą o wybaczenie. W tym samym czasie powstało też dzieło Dawid z głową Goliata. Obraz przedstawia młodego zasmuconego Dawida, patrzącego na poranioną głowę giganta. Malarz przedstawił siebie jako Goliata. Ten obraz został wysłany do kardynała Scipiona Borghesa, konesera sztuki, ale pozbawionego skrupułów, który miał moc wydawania uniewinnień lub ich wstrzymywania.
Latem 1610 roku nadeszło ułaskawienie z Rzymu i Caravaggio wyruszył łodzią z Neapolu do Rzymu. Ze sobą miał ostatnie trzy obrazy, prezenty dla kardynała Borghesa. Z niejasnych powodów nie dotarł do celu, zmarł po drodze. Istnieje wiele hipotez na temat śmierci malarza. 28 lipca 1610 roku anonimowy list z Rzymu do książęcego dworu Urbino donosi o śmierci Caravaggia. Trzy dni później kolejny list mówi, że zmarł on na skutek gorączki. To były najwcześniejsze, lakoniczne, doniesienia o jego śmierci, po których pojawiły się inne, bardziej szczegółowe. Ciała nie znaleziono. Przyjaciel Caravaggia, poeta, wymienił datę śmierci malarza – 18 lipca 1610 roku, a według ostatnich badań znaleziono notkę o śmierci Caravaggia tego właśnie dnia w Porto Ercole, blisko Grosseto w Toskanii.
Caravaggio nie zmarł na syfilis, tyfus lub malarię, jak podejrzewano. Prawdopodobnie nie zginął też na pokładzie łodzi, którą podróżował z Neapolu do Rzymu. Bezpośrednią przyczyną śmierci artysty mogło być zakażenie rany. Nie wiadomo tylko, w jakich okolicznościach odniósł obrażenia. Prof. Silvano Vincenti uważa, że prekursor sztuki baroku zmarł w szpitalu w Porto Ercole, gdzie spędził kilka dni. Włoski uczony twierdzi, że po 400 latach od śmierci malarza odkrył szczątki jego szkieletu w nadmorskim miasteczku Porto Ercole w Toskanii. Natrafił na nie po tym, jak w 2001 r. odnaleziono akt zgonu, w którym zapisano, że Michelangelo Merisi, zwany Caravaggio, zmarł w szpitalu w Porto Ercole. Pochowano go na cmentarzyku pod wezwaniem św. Sebastiana. Dawny cmentarz został w 1956 r. zabudowany, a kości przeniesione. Udało się jednak zidentyfikować szkielet wysokiego mężczyzny, który zmarł ok. 1610 r., w wieku mniej więcej 40 lat. Testy genetyczne wskazują na 50-60-proc. zgodność szczątków artysty ze szkieletami mężczyzn o nazwisku Merisi, uważanych za potomków brata artysty.
Badania szkieletu wskazują, że organizm Caravaggia był zatruty ołowiem. Duże jego ilości znaleziono w kościach malarza. Mógł się nim zatruć, ponieważ ołów był jednym Badania szkieletu wskazują, że organizm malarza był zatruty ołowiem. To może tłumaczyć jego depresję i awanturniczy tryb życia z podstawowych składników farb. Zatrucie ołowiem może też przynajmniej częściowo tłumaczyć objawy depresji i zaburzeń osobowości, jakie w ostatnich latach życia wykazywał Caravaggio.
Caravaggio artysta
Zastosowanie przez Caravaggia techniki chiaroscuro widać na twarzach i zbroi, oświetlonych mimo braku widocznego źródła światła
Narodziny baroku
Według Lamberta nowatorstwo malarstwa Caravaggia polegało na zamianie oscuro (cieni) na chiaroscuro (światłocienie). Chiaroscuro było w użyciu długo przed jego wejściem na scenę, ale to właśnie Caravaggio zastosował tę technikę tak zdecydowanie, zaciemniając cienie i łapiąc obiekty w oślepiające światło. Za tym szła przenikliwa obserwacja zarówno obiektów fizycznych, jak i psychologicznej rzeczywistości, co czyniło go z jednej strony niewiarygodnie popularnym, a z drugiej prowadziło do problemów ze zleceniami o tematyce religijnej. Malował obrazy przy pomocy szybkiego pociągnięcia pędzla, a wstępne linie kreślił końcówką trzonka. Dla ówczesnych artystów takie podejście było skandaliczne, potępiali oni brak szkiców oraz idealizowanie postaci. Do obrazów pozowali żywi modele, którzy dla Caravaggia byli podstawą realizmu jego obrazów. Niektóre postacie udało się zidentyfikować, w tym Maria Minnitiego i Francesca Boneriego. Mario pozował do wczesnych dzieł o tematyce świeckiej, młody Francesco pozował do obrazów, przedstawiających anioły, Jana Chrzciciela i Dawida. Wśród modelek zidentyfikowano Fillidę Melandroni z obrazu Portret kurtyzany, Annę Bianchini z dzieła Marta i Maria Magdalena, oraz Magdalenę Antognetii, kochankę artysty, figurującą w dokumentach sądowych dotyczących tzw. sprawy karczocha. Wszystkie modelki Caravaggia, pozujące do obrazów o tematyce religijnej, były zawodowymi kurtyzanami. Malarz umieścił także własną podobiznę w kilku dziełach. Ostatni jego wizerunek to jeden ze świadków zabójstwa świętej w obrazie Męczeństwo świętej Urszuli.
Caravaggio posiadał wyjątkową umiejętność ukazywania doniosłości przełomowej chwili w życiu. Obraz Wieczerza w Emaus przedstawia uznanie Chrystusa przez jego uczniów w momencie przełamania chleba. Uczniowie opłakują śmierć Mesjasza, by za chwilę cieszyć się jego zmartwychwstaniem. Sytuacja jest obserwowana przez właściciela tawerny. Na obrazie Powołanie świętego Mateusza ręka świętego wskazuje na niego samego. Gest ręki oznacza pytanie: "Kto? Ja?", podczas gdy jego wzrok, wpatrzony w Chrystusa, już dał odpowiedź: "Tak, pójdę za Tobą". W obrazie Wskrzeszenie Łazarza Caravaggio posunął się jeszcze dalej, pokazując fizyczny proces powstawania z martwych. Ciało Łazarza nadal jest w rękach śmierci, ale jego dłoń zwrócona w stronę Chrystusa, jest już żywa.
Judyta odcinająca głowę Holofernesowi (1598–1599). Galleria nazionale d'arte antica, Rzym
Caravaggioniści
Umieszczenie obrazu św. Mateusza w kaplicy Contarellich miało natychmiastowy wpływ na młodych artystów Rzymu. Styl dzieł Caravaggia wytyczył drogę dla nowego pokolenia malarzy barokowych. Powstał nurt, zwany caravaggionizmem. Pierwsi caravaggioniści to Giovanni Baglione, którego okres fascynacji Caravaggiem był jednak krótki, oraz Orazio Gentileschi, który upowszechnił styl Caravaggia w Anglii na dworze Karola I. Córka Gentileschiego, Artemisia, była uznawana za najzdolniejszą artystkę ruchu caravaggionistów. W następnym pokoleniu do caravaggionistów należeli przede wszystkim Carlo Saraceni, Bartolomeo Manfredi i Orazio Borgianni. W Rzymie jednak, niedługo po śmierci Caravaggia, jego innowacyjność w malarstwie została zapomniana. Koneserzy sztuki woleli połączenie późnego Renesansu i lombardzkiego realizmu, które reprezentował malarz Annibale Carracci.
Krótki pobyt Caravaggia w Neapolu spowodował powstanie szkoły neapolitańskich caravaggionistów. Do czołowych postaci tego nurtu w Neapolu zaliczane są Giovanni Battista Caracciolo i Carlo Sellitto. Caravaggionizm zakończył się tam wraz z wybuchem zarazy w 1656 roku. Za pośrednictwem Neapolu caravaggionizm dotarł na Półwysep Iberyjski.
Na północ Europy nurt dotarł za pośrednictwem grupy katolickich artystów z Utrechtu, zwanych później utrechckimi caravaggionistami. Na początku XVII wieku studenci z Holandii odbyli podróż do Rzymu i, jak opisuje Bellori, dzieła Caravaggia wywarły na nich duży wpływ. Po powrocie studentów na północ styl, zapożyczony od Caravaggia, kwitł jednak krótko, ale intensywnie w latach dwudziestych XVII wieku. Do holenderskich caravaggionistów zaliczani są Hendrick ter Brugghen, Gerrit van Honthorst, Andries Both i Dirck van Baburen.
Malarstwo miało wpływ na wiodących artystów Baroku: Rubensa, Vermeera, Rembrandta i Velazqueza. Rubens nabył obraz Caravaggia Złożenie do grobu i namalował jego kopię dla rodziny Gonzagów z Mantui. Velazquez mógł zapoznać się z dziełami Caravaggia podczas wielu krótkich pobytów w Italii.
Złożenie do grobu (1602–1603). Pinakoteka Watykańska
Śmierć, zapomnienie i odrodzenie się sławy
Sława Caravaggia nie przetrwała jego śmierci. Wprowadzone przez niego innowacje inspirowały barok, ale artyści zapożyczyli dramatyzm chiaroscuro bez psychologicznego realizmu. Caravaggio miał bezpośredni wpływ na swoich rodaków – Orazio Gentileschi i jego córkę Artesmisię, na Francuzów – Georgesa de La Toura i Simona Voueta, oraz Hiszpana – Jusepa de Ribera. Po zaledwie paru dekadach jego dzieła zaczęto przypisywać mniej skandalicznym artystom, lub po prostu o nich zapomniano. Barok, do rozwoju którego tak znacząco się przyczynił, poszedł naprzód, moda się zmieniła, a Caravaggio, w odróżnieniu od Caraccia, nigdy nie założył własnego warsztatu i tym samym nie rozwinęła się szkoła, która kontynuowałaby jego technikę. Nie pozostawił po sobie żadnej teorii na temat psychologicznego podejścia do sztuki. Takie podejście można jedynie wywnioskować z ocalałych dzieł. Zarówno awanturnicze życie, jak i twórczość Caravaggia podatna była na ataki krytyków. Brak piśmiennictwa po malarzu skrzętnie wykorzystał jego rywal, malarz Giovanni Baglione, szukający zemsty na Caravaggiu. Biografia malarza autorstwa Baglionego zasugerowała negatywny stosunek i pogardę do artysty późniejszym badaczom twórczości malarza, wpływowym XVII-wiecznym krytykom – Giovanniemu Belloriemu i Nicolasowi Poussinowi. Krytykował Caravaggia również mieszkający w Hiszpanii Vincenzo Carduci, który nazywa artystę antychrystem malarstwa z potwornymi umiejętnościami zwodzenia.
W latach dwudziestych XX wieku krytyk Roberto Longhi zwrócił uwagę publiczności na Caravaggia, którego wpisał do kanonu europejskiej tradycji malarstwa:
Ribera, Vermeer, La Tour i Rembrandt nigdy by bez niego nie istnieli. A sztuka Delacroix, Courbeta oraz Manet byłaby zupełnie inna.
Krytyk Bernard Berenson zgodził się z Longhim:
Z wyjątkiem Michała Anioła, żaden inny włoski malarz nie wywarł tak wielkiego wpływu.
Ścięcie św. Jana Chrzciciela, (1608). Konkatedra świętego Jana, Valletta
Współczesna krytyka Caravaggia
Za życia Caravaggio uznawany był za postać zarówno tajemniczą i fascynującą jak awanturniczą i niebezpieczną. Wkroczył na artystyczną scenę Rzymu w 1600 roku i nigdy nie doświadczył braku zleceń i gotowych go wspierać mecenasów. Spektakularne sukcesy przeplatał licznymi awanturami. Notatka z 1604 roku opisuje trzy wcześniejsze lata życia Caravaggia:
Po dwóch tygodniach pracy wyrusza pewnym krokiem na jeden lub dwa miesiące z mieczem u boku i służącym, podążającym z tyłu, od jednego dworu do następnego, zawsze gotów wdać się w bójkę lub kłótnię, co czyni obcowanie z nim niezręcznym.
W 1606 roku, podczas bójki zabił młodego mężczyznę i musiał uciekać z Rzymu. Za jego głowę wyznaczono cenę. W 1608 roku, na Malcie, ponownie wdał się w bijatykę. Następna poważna awantura miała miejsce w Neapolu w 1609 roku. Wtedy ledwie uszedł z życiem. Rok później, po nieco ponad dziesięcioletniej karierze, nie żył.
W Rzymie przełomu XVI i XVII stuleci budowano ogromne barokowe kościoły i pałace, które należało upiększyć. Kontrreformacja poszukiwała prawdziwie religijnej sztuki, którą odparłaby zagrożenie ze strony protestantyzmu. Rządzący prawie stulecie manieryzm był już nieskuteczny. Caravaggio wniósł do sztuki radykalny naturalizm, który łączył bliską obserwację świata fizycznego z dramatycznym, teatralnym użyciem gry światła i cienia.
Znany i niezwykle wpływowy za życia Caravaggio został prawie zupełnie zapomniany przez następne stulecia i dopiero w XX wieku jego znaczenie dla sztuki zostało na nowo odkryte. Mimo to jego wpływ na barok, rodzący się z ruin manieryzmu, był ogromny. Andre Berne-Joffroy, sekretarz Paula Valéryego, powiedział o nim:
Co zaczyna się w dziełach Caravaggia, to po prostu malarstwo nowoczesne.
W licznych muzeach sztuki na świecie, na przykład w Detroit czy Nowym Jorku, są sale, pełne dzieł posiadające cechy obrazów Caravaggia: nocne sceny, dramaturgia oświetlenia, zwykli ludzie w roli modeli, realistyczne przedstawienie natury. W czasach nowożytnych malarze, tacy jak Norweg Odd Nerdrum, czy Węgier Tibor Csernus podejmowali próby naśladowania Caravaggia, a współczesny artysta amerykański Doug Ohlson nie kryje, że barokowy malarz wywarł ogromny wpływ jego sztukę. Reżyser Derek Jarman opowiedział legendę Caravaggia w filmie Caravaggio. Holenderski fałszerz obrazów Han van Meegeren używał oryginalnych dzieł malarza przy podrabianiu dzieł dawnych mistrzów.
Przetrwało około pięćdziesięciu obrazów malarza. Jedno z nich, Powołanie świętych Piotra i Andrzeja, zostało ostatnio zidentyfikowane jako dzieło Caravaggia i poddane renowacji. Obraz odkryto w magazynie w Hampton Court. Omyłkowo był oznakowany jako kopia. W ostatnim stuleciu co najmniej kilka dzieł zaginęło. Richard Francis Burton pisał o obrazie Święty Różaniec w muzeum Wielkiego Księcia Toskanii, ukazującym krąg trzydziestu mężczyzn turpiter ligati. Malowidło jest uważane za zaginione. Wiadomo również, że obraz Święty Mateusz i anioł został zniszczony w czasie bombardowania Drezna. Zachowały się natomiast czarno-białe fotografie dzieła.
Galeria zdjęć- Caravaggio
|
Baza zawiera 7428 wyrazy
Najwięksi dodawacze Pomocnika Krzyżówek:
Lidia
- 1230 , root
- 970 , Jarek
- 140 , Ala
- 64 , Zenek
- 51 , Jacek
- 40 , Goldman Sachs
- 27 , Janek
- 23 , Jacek Kurewski
- 21 , Zbig
- 21 , Władimir Władimirowicz
- 21 , Interfax
- 21 , Yeonpyeong
- 20 , Christina Applegate
- 20 , Pablo
- 20 , Leon
- 20 , Rediff
- 19 , Erika Gandara
- 19 , Alleluja
- 17 , Breast Friends
- 17 , Shy Love
- 17 , Karol
- 17 , Asami Tani
- 16 , NOL
- 15 , Activia
- 14 , Goldman Sucks
- 14 , Fida
- 14 , La Clusaz
- 14 , Minati Khatua
- 13 , Przyjaciele od Piersi
- 13 , krtek
- 13 , Tola
- 13 , Misiek
- 13 , Stephanie Richards
- 12 , Shyla Stylez
- 12 , Michaił Mien
- 12 , Andrew Burnham
- 12 , Tu-154B
- 12 , IndoCoeds
- 12 , CARMEN VALENTINA
- 12 , Tu-154M
- 11 , Julian Assange
- 11 , Bradley Manning
- 11 , Rozalia Mancewicz
- 11 , Anna Stańczyk
- 11 , Julian Szczerbiec
- 11 , Hosanna
- 11 , Angelina Valentine
- 11 , Zachary Jackson Levon Furnish-John
- 11 , Kommiersant
- 11 , Odlanier Solis
- 11 , EURES
- 11 , Arbeitsamt
- 11 , Sierra Skye
- 11 , Rosario Stone
- 11 , Piaskowy Dziadek
- 11 , Monique Fuentes
- 11 , Sunny Dae
- 11 , Charley Chase
- 11 , Anjali Kara
- 11 , Inflagranti
- 11 , Mosze
- 11 , Wiktor Ryżenko
- 10 , Twer
- 10 , Paweł Wojtunik
- 10 , Madoff
- 10 , Aspiryna
- 10 , Roxie Fedaro
- 10 , Tungurahua
- 10 , Josh Duhamel
- 10 , Cash-Landrum
- 10 , Kika
- 10 , Kermit
- 10 , Sitakant Routray
- 10 , Iskander
- 10 , Nikky Thorne
- 10 , Tiffany Blake
- 10 , Katja Kassin
- 10 , Irina Atroszenko
- 10 , astmatyczka
- 10 , Ray Austin
- 10 , Witalij Kliczko
- 10 , Samuel Peter
- 10 , Mike Hancock
- 10 , Kuszczenko
- 10 , Adriana Action
- 10 , Krissy Lynn
- 10 , K+M+B 2011
- 10 , Reksio
- 10 , Juelz Ventura
- 10 , InnocentHigh
- 10 , John Broadhurst
- 10 , agent śpioch
- 10 , Emma Starr
- 10 , Lexxi Lockhart
- 10 , Madison Parker
- 10 , Tough Love
- 10 , Mya Nichole
- 10 , MAK
- 9 , Ciudad Juarez
- 9 , Capri Anderson
- 9 , Aleksiej Nawalny
- 9 , Rudy Guede
- 9 , BolkanLeaks
- 9 , Roszpunka
- 9 , życzenia
- 9 , Pan
- 9 , Ludon
- 9 , India
- 9 , Kim Kennedy
- 9 , Stephanie Sage
- 9 , cyrylica
- 9 , Iwanowsk
- 9 , Kikkan Ranndal
- 9 , astmiczka
- 9 , Bank of America
- 9 , MasterCard
- 9 , Katia Zatuliweter
- 9 , knedlik
- 9 , Scarlette Pain
- 9 , Honey Foxxx
- 9 , kac
- 9 , K+M+B
- 9 , miś
- 9 , Kaczka Kwaczka
- 9 , Gęś Gęgula
- 9 , Koń Maurycy
- 9 , Lacey Maguire
- 9 , Sasha Collins
- 9 , Janusz Kaczmarek
- 9 , Jessie Fontana
- 9 , Sinnamon Love
- 9 , Amai Liu
- 9 , Andy
- 9 , Kamil Bednarek
- 8 , paradygmat
- 8 , Mariusz Kamiński
- 8 , Tomasz Adamek
- 8 , Bida
- 8 , Meredith Kercher
- 8 , nashachata
- 8 , Ekwador
- 8 , Kaili
- 8 , Dorn
- 8 , Jahwe
- 8 , Viktor
- 8 , Jagienka
- 8 , Yuyuko Takemiya
- 8 , Noboru Yamaguchi
- 8 , Wang Caifeng
- 8 , Morgan Stanley
- 8 , Iwan Chrienow
- 8 , Olga Chasbułatowa
- 8 , Huffinton Post
- 8 , Anna Chapman
- 8 , Ninoczka
- 8 , Tomasz Schreiber
- 8 , Ivana Sugar
- 8 , Jessica Lynn
- 8 , ból
- 8 , bol
- 8 , Gwiazdor
- 8 , Melchior
- 8 , Uszatek
- 8 , Lolek
- 8 , Angela Aspen
- 8 , Kaith Newton
- 8 , Kayden Kross
- 8 , NeighborAffair
- 8 , MoneyTalks
- 8 , Tiffany Thomas
- 8 , Bangbus
- 8 , Jamie Lamore
- 8 , MILFHunter
- 8 , Bia Costa
- 8 , Wicked Pictures
- 8 , Icchak
- 8 , Andriej Mendierej
- 7 , Philip Crowley
- 7 , Julian Asange
- 7 , Wiktor But
- 7 , Frank Drebin
- 7 , 213.251.145.96
- 7 , Barbara Millicent Roberts
- 7 , Halomonas Titanica
- 7 , Giving Pledge
- 7 , Katarzyna Koniecpolska-Wróblewska
- 7 , NYC
- 7 , Raffaele Sollecito
- 7 , Mai Sato
- 7 , Horn
- 7 , Danone
- 7 , Marek Radwański
- 7 , Paweł Radwański
- 7 , Nowy Rok
- 7 , Tiara
- 7 , Leo
- 7 , Lisev
- 7 , Jan Kosek
- 7 , nałaźliwość
- 7 , Eunuch
- 7 , Mano Job
- 7 , Elena Heiress
- 7 , Awara Paagal Deewana
- 7 , JPMorgan Chase
- 7 , aurea mediocritas
- 7 , Wilia
- 7 , Bjoergen
- 7 , maccarthyzm
- 7 , Michelle Lay
- 7 , Carolyn Reese
- 7 , Koika
- 7 , KMB
- 7 , Kacper
- 7 , Kolargol
- 7 , Nika Noire
- 7 , Lana Violet
- 7 , POV
- 7 , Dylan Ryder
- 7 , Monique Alexander
- 7 , Vivvian Lee
- 7 , Uma Stone
- 7 , El Paso
- 7 , Sinaloa
- 7 , GapeLand
- 7 , Maja
- 6 , Cathrina Ashima
- 6 , Kate Middleton
- 6 , Michał Kusiak
- 6 , Edward Margański
- 6 , Plusnin
- 6 , Leslie Nelson
- 6 , Astute
- 6 , Pirelli
- 6 , kalendarz
- 6 , Republika Rosyjska
- 6 , Madalone
- 6 , Tamir
- 6 , Xavi
- 6 , Gudrun Burwitz
- 6 , jelito grube
- 6 , Zuckerberg
- 6 , Harvard Connection
- 6 , La Santa Muerte
- 6 , Blida
- 6 , LG Display
- 6 , Chungwa Picture Tubes
- 6 , Samsung
- 6 , Gertruda
- 6 , Andriy Voronin
- 6 , Lilaroja
- 6 , Vitold
- 6 , Akira
- 6 , nalazliwosc
- 6 , China Fukunaga
- 6 , otczestwo
- 6 , David Cerny
- 6 , MI5
- 6 , Egon Bondy
- 6 , Nano
- 6 , Nana
- 6 , Nena
- 6 , Nina
- 6 , Baltazar
- 6 , Dziadek Nróz
- 6 , krecik
- 6 , Gucio
- 6 , Bolek
- 6 , As
- 6 , Ola
- 6 , DDGirls
- 6 , Nao Tachibana
- 6 , Holly Morgan
- 6 , CreamPieThais
- 6 , Katie Kox
- 6 , Angel Vain
- 6 , Allie Jordan
- 6 , Fest
- 6 , Monique Alex
- 6 , Robin Pachino
- 6 , Juarez
- 6 , Katerina Datum
- 6 , jacwis
- 6 , kolekcjoner
- 6 , Bogdan Grzybowski
- 5 , Komor Killer
- 5 , Waldemar Larkiewicz
- 5 , Klemek i Ladko
- 5 , Robert Biedroń
- 5 , pułkownik Krasnokutski
- 5 , Ikeya-Seki
- 5 , Andrej Pejic
- 5 , Marit Bjoergen
- 5 , oszustka
- 5 , Wikileaks
- 5 , Wiktor Ryzenko
- 5 , Gros
- 5 , Józef Mirosław Życiński
- 5 , Wymiatacze
- 5 , Hilary Clinton
- 5 , Yonhap
- 5 , Jarosław Spyra
- 5 , Federacja Rosyjska
- 5 , Tomasz
- 5 , Maddalone
- 5 , IDF
- 5 , Roman
- 5 , Halliburton
- 5 , Kellogg, Brown and Root
- 5 , AU Optronics
- 5 , fruli.pl
- 5 , Zoraya Judd
- 5 , Yulia Voronin
- 5 , SMS
- 5 , UFO
- 5 , Fernandinna Fernandez
- 5 , Aashayein
- 5 , Wigilia
- 5 , kutia
- 5 , pokazucha
- 5 , Scott Silvestri
- 5 , Visa
- 5 , Theresa May
- 5 , Adriana Toys
- 5 , KOLENDA
- 5 , Azor
- 5 , Pie
- 5 , torr
- 5 , tor
- 5 , Sasha Grey
- 5 , Facial
- 5 , Tatiana Stone
- 5 , Hot60Plus
- 5 , GiveMePink
- 5 , Met-Art
- 5 , Brandi Edwards
- 5 , Darius Erde
- 5 , Cleofas herbu Wieniawa
- 5 , Ullevaal
, Biedroń
, Codex Alimentarius
, song.pk
, Paweł Plusnin
, Krasnokutski
, Altair
, Katie Cassidy
, Apollo 18
, Fanuc
, Wafaa Bilal
, Jan Chmura
, WIPE OUT
, Dimissioni
, Cassini
, Rea
, Monika Ksieniewicz
, Pamela Quanrud
, GROM
, FAGGOT
, Andrew Coles
, wolne słowo
, free words
, Caster Semenyi
, Limpopo
, testosteron
, androgeny
, Adamek
, Gadna
, Bloomberg
, nowotwór
, rak
, Roman Ludwiczak
, senator
, Gagik Beglarian
, Aram Kandajan
, Chimei InnoLux Corp
, HannStar Display Corp.
, Amanda Knox
, Cher
, taniec
, Marek Borzestowski
, Michał Lach
, Xinhua
, Woronin
, Enthiran
, Bank of America Merrill Lynch
, Karpik
, GRU
, Incheon
, toor
, Ava Bailey
, ^Krzyżowiec^
, Aaron
, Jan Maria
, Bogusław Mec
, Krzysztof Wójcik
, Leszek Kopczyński
, Lech Poznań
, pkw
, MMajewski40
, Marta Kaczyńska
, Marcin Dubieniecki
, Maciej Zegarski
, Multikino
, Cinema City
, Kate Middletone
, Xavier Bertrand
, Sajdak
, Patrycja Kazadi
, Książę William
, Ewa Farna
, www.gmail.com
, obciach-cool
, SpaceWeather
, Olivia Wilde
, Eva Longoria
, Tony Parker
, Gonzalo López-Gallego
, Marek Kowalski
, Italian Stallion
, Sylvester Stallone
, Bryanston Distribution
, Balboa
, Wirtualny dżihad
, panspermia
, Pliusnin
, PKK
, Ireneusz Szeląg
, IIIWW
, III wojna
, Tomasz Gross
, Gross
, WIPEOUT
, WIPE-OUT
, curati
, nonno
, dignita
, vendita
, Irena
, Monica Lewinsky
, Maria de Lourdes Pintasilgo
, Seyran Ates
, Chrissie Wellington
, Franciszek Gągor
, Samiec-alfa
, Ewa Kłobukowska
, Madallone
, Roman Ludwiczuk
, Tyler i Cameron Winklevoss
, Forbes
, Barbara P.
, rura
, Elisabeth
, Inda
, Ludwik
, Ludwiczek
, PayPal
, KGB
, Adaś
, Laura Samojłowicz
, Parade
, Tanya James
, wrednazouza
, Rabin
, Roben
, Mosze Blumsztajn
, Edward Ącki
, Kowalski
, Paula Marciniak
, San Marino
, ekstraklasa
, livescore
, Ryszard C.
, Klich
, Doniu
, Zbigniew Ziobro
, Jan Klusik
, Krzysztof Lisowski
, Kamila Nemś
, paranormal activity 2
, otomoto.pl
, Rympałek
, wyborca
, Chopin
, Lech
, Marcin Dubaniecki
, Benin
, PiS
, Madonna
, Anja Rubik
, Wisła Kraków
, 11 listopada
, ABW
, cricket
, YHWH
, Neonet
, ekino
, Filmweb
, Stopklatka
, Marvipol
, Andrij Szewczenko
, Trix
, Warner Bros
, Slavek i Slavko
, Siemko i Strimko
, Ladko
, Mediator
, Servier
, Doda
, Media Markt
, Harry Potter
, Prince William
, Zyklon B
, Cyklon B
, Kodex Alimentarius
, Kodeks Alimentarius
, Barwy szczęścia
, Rodzina Kreutza
, Kinect
, Olin
, Milczanowski
, Topix 100
, The Party at Kitty and Stud's
, MGM
, Rocky
, Rocky Balboa
, Ad-Dauha
, Katar
, salbutamol
, koksiara
, Nekropanspermia
, Al-Hayat
, III WW
, wojna
, Rafid Ahmed Alwan al-Dżanabi
, Wymiatacz
, porco
, Dzanabi
, Gabriela
, George
, Franco Frattini
, Michaela Miroiu
, Putin
, Teflon
, Rosja
, BCA
, Barbie
, Serż Sarkisjan
, Cameron Winklevoss
, Tyler Winklevoss
, Dannon
, Edwards
, John Edwards
, Elisabeth Edwards
, trzeci bliźniak
, Dong-il
, Lupe Fuentes
, Devon Lee
, Honey Demon
, Jeszua
, Miriam
, Bronek
, Nelly
, Miro
, puta
, Palikot
, Smith
, Nowak
, Schmidt
, SLD
, Paweł Hajncel
, punkG
, Tadeusz Wrona
, Ewa Tułacz
, Joanna Krupa
, panfu
, Marek Rosiak
, Halina Rosiak
, Paweł Kowalski
, Maya Rostowska
, Szada
, Nycz
, Olejnik
, Donald
, Edward Fokczyński
, Zofia Morawska
, Stuligrosz
, Żydówa
, antarvasna
, Austerlitz
, xnxx.com
, xnxx
, Ryszard Caba
, Bob
, Bob Guccione
, Robert Guccione
, Janusz Palikot
, Kazimierz Kutz
, Adam Hofman
, Joachim Brudziński
, Amanda
, Lear
, Amanda Lear
, Els Clottemans
, Els Van Doren
, Ari Up
, Arianna Forster
, Slits
, Ariane Forster
, top secret
, Andrzej
, Andrzej Pałys
, Mirosław Kultyszew
, Daniił Trifonow
, Nikołaj Chozjainow
, Jewgienij Bożanow
, Ingolf Wunder
, Edmund Klich
, Guillermo Farinas
, Coco
, James Robinson
, Marek Knopp
, Dawid Chełmecki
, Srinivas
, Tomasz Ścieżka
, Aleksandra Najdrowska
, Zbigniew Romańczuk
, Arkadiusz Szczasiuk
, Agnieszka Jędruszek
, Klara Jaroszyńska
, Jimmy Jump
, Jaume Marquet Cot
, Xiao Aiying
, Kelia B.
, eugenika
, genek loska
, Keila Beachem
, Keila
, Marisol Valles Garcia
, Jeova
, karnista
, Polak
, Missy Smith
, Andrzej Konic
, Czarne chmury
, Hans Kloss
, Elżbieta Czyżewska
, soccer live
, Provident
, Tadeusz de Virion
, Baranina
, opozycja
, Stanisław Wawrzecki
, Jeremiasz B.
, Adam G.
, zmiana czasu
, czas zimowy
, Liga Mistrzów
, Legia
, Adam M.
, Sekuła
, Zabrze
, wybory
, Katarzyna Zegan
, Adrian W.
, Vril
, Pietia
, Pietier A.
, Paul
, ośmiornica
, ośmiornica Paul
, Gregory Isaacs
, Włodzimierz Kaczanow
, Bohdan Łazuka
, Renata Węglińska
, Łódź
, Deklaracja łódzka
, ENA
, Stefan M.
, Stefan Michnik
, ple ple
, bla bla
, Dahomej
, socjotechnika
, Anna Sikora
, Tomasz Popielarski
, Marcin Rekus
, Winicjusz Natoniewski
, Zbigniew Kaczorowski
, Abir
, Jamil
, Al Arabiya
, Christian Lindner
, emigrant
, Guido Westerwelle
, imigrant
, Horst Seehofer
, Natalia Knus
, Umm el-Fahm
, Baruch Marzel
, TP EmiTel
, Dariusz D.
, MUX2
, MUX3
, songspk
, essential killing
, halloween
, James Phelps
, Tianhe-1A
, Grzegorz Napierdalski
, i7
, M2050
, petaflop
, Stanisław Lenartowicz
, Maradona
, Maradonna
, kościół Maradony
, petryt
, pentryt
, żaglowiec
, Fryderyk Chopin
, Lista Przebojów
, Gowin
, cmentarz
, Heloween
, samorząd
, Arsenal
, ztm
, ZDiTM
, Ludwik Jerzy Kern
, Filutek
, Marta Stebnicka
, Wacuś
, słoń Ali
, Omar Khadr
, Solomon Burke
, szpeciele
, wazektomia
, HolyWins
, talak
, Wilibald
, Charlie Sheen
, Chistina Walsh
, farmerama.pl
, ipla
, nba
, wybory samorządowe 2010
, George W. Bush
, cke
, godzina
, Manchester City
, oke
, erodate
, farmerama
, Lotto wyniki
, Opus Angelorum
, Gabriele Bitterlich
, Shannon Tavarez
, tuenti
, FBI
, CIA
, Chaos
, Michael Abram
, Twitter
, Facebook
, David Chapman
, Lee Harvey Oswald
, Sirhan Sirhan
, The Manchurian Candidate
, kandydat
, Phil Ochs
, Nowa Lewica
, Cotchford Farm
, Essex
, Christopher Robin
, Terry Rawlings
, Bob Marley
, Michael Manley
, INXS
, Antonio Salieri
, SB
, way2sms
, superpharm
, Telmo Hurtado
, rzeźnik z Andów
, Emiliano Quispe
, Jose Contreras
, Astaroth
, Gethuliel
, Ophajim
, Teresa Neumann
, przepowiednia
, proroctwo
, pulpietuszek
, El
, Elohim
, Adonai
, Ehyeh-Asher-Ehyeh
, Shaddai
, Tzevaot
, Kopernik
, Edzia
, Edyta Górniak
, program
, kumak
, Rossman
, Rossmann
, sekstelefonistka
, Janek od orgazmów
, Edward Mizikowski
, HSBC
, spin doktor
, spin doctor
, pułkownik Szczerbakow
, Google Mapy
, Google Maps
, Jysk
, Jisk
, Katie Middletone
, Kate Middletown
, Kate Midletone
, EURO 2012
, Agustin Egurrola
, Hryhorij Surkis
, Oleg Błochin
, Adam Giersz
, Franek Smuda
, Flix
, Slavek
, Slavko
, Siemko
, Strimko
, Klemek
, Tonia Dziwisz
, ONR
, F1
, E.ON
, Bergheim
, Georg Sitka
, ND-AE 265
, Matthias E
, Rudolf R
, Huberta Knöringer
, Ewa Fana
, Ewa Farma
, Barwy szczescia
, Kreutz
, Oleksy
, Roki
, Told/Untold/Retold
, III wojna światowa
, TW
, Józef Życiński
, filozof
, tajny współpracownik
, wylew
, Rzym
, Roma
, Jozef
, Józek
, Jozek
, Joseph
, Josephus
, Jozef Zycinski
, Jozef Miroslaw Zycinski
, Curveball
, BND
, Thisamericanlife.org
, Coca-cola
, 7X Flavour
, Coca cola
, J. S. Pemberton
, aptekarz
, Mark Pendergrast
, Oorta
, teleskop Wise
, Tyche
, independent.co.uk
, Anders
, Gabi
, Gabrysia
, Kownacka
, Julian
, Julien
, Juliusz
, Hilary
, skype
, Monica Levinsky
, Monika Lewinsky
, Monika Lewińska
, George W.
, Franco Fratelli
, Franco Fratellini
, Joefrey Smith
, Jefrey Smith
, Joanna Trzaska-Wieczorek
, Male-alpha
, teflonowa patelnia
, wolne slowo
, wolność słowa
, Rasija
, Mateczka Rasija
, Stanisława Walasiewiczówna
, chromosom
, jajnik
, jądro
, ACB
, ABC
, walka
, fight
, box
, boks
, Barbara
, Baska
, Baśka
, Basia
, Ruth Handler
, Mattel
, My Scene
, Nolee
, Madison
, Westley
, Chelsea
, Kennedy
, Delancey
, Kenzie
, Nia
, Hudson
, River
, Bryant
, Sutton
, Ellis
, Ryan
, Santor
, Łapicki
, Radek
, Irek
, Tyler & Cameron Winklevoss
, Kaczyńskiene
, Szetyna
, Szatyn
, Szatan
, Sojuz
, Karp
, Karpiu
, David Czerny
, Dawid Czerny
, Konrad Wójcik
, Maja Sablewska
, Maya Sablewska
, Maja Szablewska
, Paulina Kut
, Paulin Czapla
, Paulina Czapla
, Rafał Majewski
, Bartosz Kuśmierczyk
, Czesław Mozil
, Ada Szulc
, Anna Malacina
, William Malcolm
, Dawid Podsiadło
, X-Factor
, X-Faktor
, Bjorn Lislegaard
, Matt Cardle
, Mozzil
, Beata Kania
, Jessi Palmer
, DPFanatics
, IKnowThatGirl
, StreetBlowJobs
, MikeInBrazil
, FlexiblePositions
, FreshOuttaHighSchool
, Rychlyprachy
, BrownBunnies
, BigTitsInUniform
, BigTitsAtWork
, Lu.
, Marek
, Zenel
, Rejon sołecznicki
, Rejon solecznicki
, rajonas
, Ischak
, Abram
, Izzak
, Jafet
, Sanctus Unus
, Barabasz
, Piłat
, Jozue
, Domiu
, Jaro
, Jana Maria
, Longinus
, janusz
, Donald Tusk
, Jacek Kurski
, Jarosław Kaczyński
, Antonina Krzysztoń
, Maciej Wasielewski
, Stefan Niesiołowski
, Hanna Gronkiewicz-Waltz
, Michalina Wisłocka
, Dawid Bratko
, Jaromir Netzl
, Adam Michnik
, Władimir Putin
, Melchior Wańkowicz
, Pomysowy Dobromir
, Zaczarowany ołówek
, Michał Koterski
, Kuba Wojewódzki
, Miś Uszatek
, Miś Kolargol
, Eugeniusz Wróbel
, Grzegorz Wróbel
, Kristina Svechinskaya
, Benoit B. Mandelbrot
, Jagiełło
, WItold
, Antoni Macierewicz
, in vitro
, Grozny
, Czeczenia
, Czecznia
, katolik
, Jarosław Jagiełło
, Marek R.
, Olewnik
, Carlo Cosco
, Lea Garofalo
, Magda Szejbal
, Waszczykowski
, Tom Bosley
, Nergal
, ROBYG
, GPW2
, Palenque
, ligia
, Jesse James
, Tusk
, Brudziński
, Mario
, Zbcho
, Plaut
, Joachim
, Hosni
, 2012
, gnida
, trap
, Afganisthan
, tryptyk
, Dyduch
, Kenya
, Morocco
, Israel
, USSR
, trele morele
, Tupac
, pal
, palowanie
, Chris Hondros
, Tim Hetherington
, Libia
, Libya
, Guy Martin
, Panos
, BBC
, Wielkanoc
, Wielka Non
, Easter
, Wielka Środa
, Wielki Czwartek
, Wielki Piątek
, Jezus
, Jehoszua
, Jahweh
, JHWH
, ukrzyżowanie
, krzyż
, Medvediev
, Miedwiediew tańczy
, Agent Tomek
, Smolensk
, mgła
, mgla
, sekret
, secret
, tajemnica
, Grzegorz Lato
, Piszczatowski
, Meler
, Meller
, Milewski
, Kovalsky
, Anodina
, Kaczyński
, Kaczynski
, szydło
, Adam Małysz
, Malysz
, Malysch
, Dakar
, Dakkar
, Drakar
, rajd
, Sony
, PSP
, Playstation
, Playstation Network
, Mirosław Maj
, Misrata
, Ryszard Fałek
, Hubert Schlafly
, Żywa Biblioteka
, Pracownia Różnorodności
, Patrik Sjoeberg
, Viljo Nousiainen
, Christian Skaar Thomassen
, Yannick Tregaro
, Stefan Holm
, palem
, Bellator
, Osama bin Laden
, Adam Yahiye Gadahn
, Ayman Al-Zawahiri
, Daniel Andreas San Diego
, Fahd Mohammed Ahmed Al-Quso
, Ahmed Mohammed Hamed Ali
, Anas Al-Liby
, Abdul Rahman Yasin
, Saif al-Adel
, Hasan Izz-Al-Din
, Fazul Abdullah Mohammed
, Osama lives
, survivor
, survived
, Abbattabad
, Bulent Didinmez
, Ihsan Barutcu
, Recep Tayyip Erdogan
, Nikki and Ell
, Eldar Gasimov
, Niga Jamal
, Grzegorz Braun
, Dominique Strauss-Kahn
, Martine Aubry
, Christine Lagarde
, Leszek Balcerowicz
, James Thompson
, Mariusz Pudzianowski
, KSW
, KO
, winner is
, Oprah Winfrey
, show
, Fitch
, BB+
, B+
, Anna Polina
, Brangelina
, Marc Dorcel
, Jarosław Zabiełło
, zbiru
, Komor-killer
, Komor-szoter
, Diktatura
, Szufa
, Polen zijn tuig. Allemaal!
, Gert Wilders
, Mark Rutte
, Sammie Spades
, Koithan
, Samantha Kogelman
, Maciej Zembaty
, Leonard Cohen
, Łukasz Kubot
, Bonin
, David Haye
, Władimir Kliczko
, COVEC
, GDDKiA
, Bogl a Krysl
, Eurovia
, Warbud
, A2
, PJN
, ZSL
, PSL
, PPP
, and the winner is
, rewelacyjny wynik
, próg wyborczy
, prog
, porównywarka
, expander.pl
, openfinance.pl
, pożyczka gotówkowa
, kredyt gotówkowy
, |
|
|
